SORUŞTURMA- UMUT YALIM

Son 25 yılın tarihini düşündüğümüzde (2000-2026) milenyum başında ABD’nin Irak’ı işgali, internetin dünyada yaygın olarak kullanılmaya başlanması ve sosyal medyaya doğru evrilen elektronik devrimler, yapay zekada yaşanan hızlı ilerleme, insanlığın uzayda yaptığı keşiflerin muazzam derecede ilerlemesi, Korona virüs salgını gibi gelişmeleri görüyoruz.

Şiirin tarihine baktığımızda edebiyat ile birlikte bu gelişmelerden etkilendiği kuşkusuz. Bu soruşturmamızda sizlere sormak istediğimiz, bu gelişmelerin sonucunda yaşanan farklılaşmaların şairleri ve şiiri ne tür bir değişime sürüklediği olacak.

Şiir, bu değişimlere karşı -geçtiğimiz 25 yılda- ne tür bir pozisyon aldı? Bu etkileşimden sağ çıkabildi mi? Dünyaya cevap verme gibi bir pozisyonu varsa ya da bu değişimlerle hiç ilgilenmiyorsa, aldığı pozisyonlar açısından kendisini ilerletti mi?

Dijital dünyaya doğru ilerleyen şiir yayıncılığı, buraya bile isteye mi geldi? Yoksa bu bir “sürüklenme” şeklinde mi oldu?

*****

UMUT YALIM

şair’in sonu

şiirden çok, şair’in hayatta kalıp kalamadığıyla ilgili bir soru bu. uygarlık, kanımca, metin ve görüntünün kavgası sayesinde biçimlenmiştir. son 25 yılda da, metin, bu kavganın yenilen tarafıdır.

görünmek, görüntülenmek ve yerine göre görünmemek sürecinde yaşadığımızdan, bizi biçimlendiren her şey artık görüntü’yle ilgili. görüntü artık tek örüntümüz. emoji ve türevleri aracılığıyla, mağara dönemi insanıyla kendimizi görselle ifade etme bakımından denklendik. yazı’nın bulunmasından tinsel ve duyumsama açısından artık çok gerideyiz. metin, günümüz kişisinin düşüncede ve de uygulamada kullandığı bir araç değil; bu yüzden de işlevi epey cılızlaştı. kanımca, ilkin, nesnel olarak bunu kabul etmek gerekiyor.

2000’den günümüze değin geçirdiğimiz süreç, salt tarihsel olayların zamandizinsel olarak yaşandığı bir dönem değil, zaman-mekan-insan algısının ve bunlara koşut olarak dil olgu/algısının kökt en değiştiği bir eşik. internetle birlikte dil hızlandı, sosya mecra ile parçalandı ve yapay zeka ile de kavramı ve anlamı sorgulanır hale geldi. salgın ile de, entübe edildi. bütün bu süreç, metinsel ve tinsel olarak, en çok da şiiri etkiledi. çünkü, süreçte, şair metinsel ve eylemsel görevini yerine getirmedi.

kabaca bu 25 yıllık dönemin çarpıklaştırdığı ve kirlettiği iki başlık var: 1) algı-olgu karmaşası. 2) anlam-kavram savaşımı. algılar olgu, olgular da algı olurken, bu kavramlar çağında her anlamın içi boşaltıldı ve yeni melez anlamlar türetildi. şair de, ne yazık ki, bu sürece boyun eğdi; uyumlandı.

bundandır ki, günümüz şiiri, şairi tarafından ihanete uğramış ve yazılmak istemeyen bir “şey”dir. yani “metinsel varlığım yoksa, görüntü ve görsellik kasan birine de ihtiyacım yok” diyen nâmevcut bir mevcudiyettir. sözün özü, şiir vardır ama artık mevcut değildir. bu soruyu ya da sorunu, bu bağlamda ele almadıkça “şiir, her zaman direnir”, “şiir, bir çıkış yolunu elbet bulur” ya da “şiir, hala gerekli” gibi basmakalıp döngüler içinde dönenip dururuz.

sonuç olarak, şair içinden geçtiği sürecin bir gereci olmaktan çıkıp, metinselliği ve eylemselliği eline almadıkça “şiir”i daha çok tartışıp dururuz. burada, şiiri tartışmak hedef saptırmaktan başka bir şey değildir özünde. sorunun özünü ve öznesini doğru saptayıp, one göre bir hal çaresi aramak gerekir. bunun için de, “şiir yazımı” şair tekelinden alınıp, metinsellik ve eylemsellik’in içini dolduran başka bir mecraya devredilmelidir.

ek: burada “metinsellik” dediğim salt bir yazı ortamı, zemini ya da sözcüklerin doluştuğu bir konak değil; içinde yazınsal bir bellek ve yazınsal bir varolma bilinci, duyungu (estetik) ve istenci barındıran bir kavramdır.